Bhí an cheist faoi Éirinn Aontaithe agus na céimeanna a bheadh riachtanach chun reifreann a ullmhú i gcroílár díospóireacht speisialta a craoladh mar chuid de Chraolatón Raidió Fáilte le linn Fhéile an Phobail. Seachas díriú ar an díospóireacht pholaitiúil atá cloiste ag an bpobal le blianta fada, ba iad na ceisteanna praiticiúla a bhaineann le haon aistriú i dtreo aontaithe a bhí faoi chaibidil ag an bpainéal.
Ag oscailt an chláir, dúirt an láithreoir gur dóigh leis go mbeidh reifreann ann amach anseo, ach gur gá obair mhór ullmhúcháin a dhéanamh sula bhféadfaí vóta den sórt sin a reáchtáil. Dar leis, ní leor díospóireacht pholaitiúil amháin, ach beidh gá le pleanáil chuimsitheach i réimsí éagsúla den saol poiblí agus den gheilleagar.
Bhí triúr aíonna ar an bpainéal chun an t-ábhar a chíoradh – eagarthóir *Seachtain*, Gearóid Ó Muilleoir, Bainisteoir Scéim Flourish agus iarbhainisteoir Turas, Stiofán Carson, agus an saineolaí Ceilteach Diarmuid Ó Breisleáin. Cé go raibh Gearóid Ó Muilleoir le teacht isteach beagán níos déanaí sa chlár, chuir Carson agus Ó Breisleáin tús leis an bplé trína gcuid tuairimí a thabhairt ar na tosaíochtaí ba cheart a leagan síos anois.
Ar cheann de na chéad cheisteanna a pléadh bhí an méid atá déanta go dtí seo chun ullmhú d’aon reifreann amach anseo. Luadh gur gheall an Tánaiste Simon Harris treochlár a fhoilsiú i mí na Samhna maidir leis an gceist, agus cuireadh i gcuimhne don lucht éisteachta gur theip ar iarracht de chuid Shinn Féin reachtaíocht a chur tríd an Dáil nuair a vótáil páirtithe an Chomhghuaillithe ina coinne. D’ardaigh na rannpháirtithe an cheist an mbeadh plean an Tánaiste ina chéim shuntasach chun cinn nó an mbeadh gá le tuilleadh gnímh ón dá rialtas.
Chaith an painéal tamall maith ag plé na bpobalbhreitheanna is déanaí. Luadh suirbhé ó Ollscoil Learphoill a thug le fios go raibh laghdú tagtha ar an tacaíocht d’Éirinn Aontaithe, chomh maith le figiúirí ó Institiúid na Staidéar Éireannach, ón tionscadal ARINS agus ón *Northern Ireland Life and Times Survey*. Tugadh le fios go bhfuil torthaí éagsúla le fáil ag brath ar an suirbhé agus ar an gcomhthéacs ina gcuirtear na ceisteanna, agus gur deacair aon chonclúid shoiléir a bhaint astu faoi láthair.
Díríodh ansin ar na dúshláin mhóra phraiticiúla a bheadh le sárú dá dtarlódh aontú. Cuireadh béim ar an bhfíric go bhfuil córais an-éagsúil ag feidhmiú ó thuaidh agus ó dheas i réimsí cosúil leis an gcúram sláinte, an córas oideachais agus an leas sóisialach. Pléadh na difríochtaí idir na cáilíochtaí scoile sa dá dhlínse, chomh maith leis na dúshláin a bhaineann le scoileanna atá deighilte ar bhonn creidimh. Cuireadh ceist freisin faoin ról atá ag an nGaeilge sa dá chóras oideachais agus faoin mbealach a bhféadfaí an teanga a neartú dá mbeadh aon athrú bunreachtúil ann amach anseo.
Bhí an geilleagar ar cheann de na hábhair ba mhó a spreag plé. Tagraíodh do dhá thuarascáil ó eacnamaithe a tháinig ar chonclúidí an-difriúil maidir leis an gcostas a bheadh ar Éirinn Aontaithe. De réir an Ollaimh John Fitzgerald, d’fhéadfadh costas idir €8 billiún agus €20 billiún a bheith i gceist mar gheall ar leibhéil níos airde caiteachais phoiblí i dTuaisceart Éireann. Ar an taobh eile den díospóireacht, mhaígh an tOllamh John Doyle go mbeadh an costas i bhfad níos ísle agus go bhféadfadh buntáistí suntasacha teacht chun cinn dá mbeadh comhtháthú eacnamaíoch níos doimhne leis an Aontas Eorpach. Dúradh freisin go bhfuil leibhéal ioncaim níos airde sa Phoblacht ná mar atá i dTuaisceart Éireann, rud a d’fhéadfadh tionchar a imirt ar aon díospóireacht amach anseo.
Le linn an chláir, ba léir gurbh é tuairim na rannpháirtithe nach mbeadh sé indéanta díriú ar cheist an reifrinn amháin gan an obair ullmhúcháin sin a dhéanamh roimh ré. Cuireadh béim ar an ngá le comhoibriú idir rialtais, saineolaithe agus an pobal chun ceisteanna casta maidir le sláinte, oideachas, cánachas, leas sóisialach, an geilleagar agus an Ghaeilge a fhiosrú go mion.
Chríochnaigh an plé le ceist faoi thodhchaí na Gaeilge i gcomhthéacs aon socrú bunreachtúil nua. Cé nár tugadh freagraí cinnte ar an gceist sin sa cháipéis, ba léir gur measadh go mbeadh stádas agus forbairt na Gaeilge ar cheann de na hábhair ba thábhachtaí in aon phlé faoin todhchaí.
Cé gur fágadh go leor ceisteanna gan freagra, léirigh an díospóireacht go bhfuil suim mhór sa phobal plé a dhéanamh ar na gnéithe praiticiúla d’Éirinn Aontaithe, seachas díriú ar an bpolaitíocht amháin. Léirigh na rannpháirtithe go mbeidh gá le taighde, le pleanáil fhadtéarmach agus le hidirphlé leanúnach má táthar chun bonn láidir a leagan síos d’aon reifreann amach anseo.