Léamhthuiscint: Léigh an sliocht thíos agus freagair na ceisteanna a leanas.
Grianghraf: Ollie Ballie / Wikipedia
Tarlaíonn cónocht an fhómhair an tráth seo den bhliain, timpeall an 21 nó 22 nó 23 Meán Fómhair, níos mó ná leath bealaigh tríd an bhfómhar, a thosaíonn ag tús mhí Lúnasa agus a chríochnaíonn ag deireadh mhí Dheireadh Fómhair. Bíonn cónocht ann nuair a bhíonn lár na gréine díreach os cionn an mheánchiorcail. Ag an bpointe áirithe seo tá fad an lae agus fad na hoíche beagnach go hiomlán cothrom ar fud an domhain. Sin go díreach an bhrí atá leis an bhfocal “cónocht”, nochta go cothrom.
In Éirinn, tá tábhacht chultúrtha agus stairiúil ag baint leis an gcónocht leis na mílte bliain. Sular tháinig an teicneolaíocht nua-aimseartha, bhí saol na ndaoine ag brath go mór ar thimthriallta an nádúir. Ba é cónocht an fhómhair an comhartha go raibh sé in am an chuid dheireanach den bhairr an fhómhair a bhailiú, na torthaí a stóráil don gheimhreadh agus ullmhú do na míonna fada dorcha a bhí amach rompu. Bhí baint mhór ag an tréimhse seo le buíochas a ghabháil as ucht an bhia a cuireadh ar fáil i rith an tsamhraidh.
Leiríonn seandálaíocht na hÉireann go raibh an-tuiscint ag ár sinsear ar an réalteolaíocht. Mar shampla, ag láithreán cáiliúil darb ainm Sliabh na Caillí i gContae na Mí, tógadh carn i bhfad ó shin chun ailíniú le héirí na gréine maidin an chónochta. Nuair a éiríonn an ghrian ar an lá speisialta seo, soilsíonn ga gréine isteach go díreach i seomra laistigh sa charn, ag lonradh ar na clocha greanta i bhfolach sa dorchadas. Is iontach an léiriú é seo ar an gceangal domhain a bhí ag muintir na hÉireann leis an gcosmas. Sa lá atá inniu ann léiríonn an cónocht athrú sa timpeallacht. Tosaíonn na duilleoga ag athrú datha agus éiríonn an t-aer níos fuaire, ag meabhrú dúinn go bhfuil an dúlra ag dul a chodladh.
Ceisteanna buntuisceana
- Cad iad na dátaí gach bliain a dtarlaíonn cónocht an fhómhair de ghnáth?
- Cad is brí leis an bhfocal “cónocht”?
- Cén tábhacht a bhain le cónocht an fhómhair do sheanmhuintir na hÉireann ó thaobh na talmhaíochta de?
- Cad a tharlaíonn sa charn ar Shliabh na Caillí maidin an chónochta?