Tá an rialtas ag iarraidh an stát a athchruthú don intleacht dhaorga (IS) faoi 2030, ach loic siad go hiomlán ar an nGaeilge sa phlean nua. Cé go bhfuil “Éire Dhigiteach” ag gealladh go mbeidh 100% de sheirbhísí poiblí ar líne, níl fiú leagan Gaeilge den treoirphlean féin ar fáil go fóill.
Tá an rialtas tar éis Digital Ireland – Connecting our People, Securing our Future a fhoilsiú, straitéis náisiúnta chuimsitheach a leagann amach conas a dhéanfaidh an stát an chéad chéim eile den athrú teicneolaíochta a stiúradh. Tá an cháipéis seo ceaptha mar threoirphlean go dtí an bhliain 2030, agus cuimsíonn sí 90 sprioc laistigh de chúig mhanna: Feidhmiú, Fás, Infheistíocht, Ceannaireacht, agus Cumhachtú.
Tá sé mar aidhm ag an straitéis gach seirbhís phoiblí a dhigitiú laistigh de sé bliana, ach tá foláireamh tugtha go bhfuil an Ghaeilge á himeallú sa phlean nua.
Tá an cuspóir soiléir: stádas na hÉireann mar lárionad digiteach domhanda a choinneáil agus ag an am céanna seirbhísí poiblí, an geilleagar, agus an seasamh rialála a athmhúnlú ó bhonn do ré na hintleachta saorga (IS).
Athdhearadh seirbhísí poiblí
I gcroílár na straitéise tá gealltanas an stát féin a athdhearadh. Faoin mbliain 2030, tá sé beartaithe go mbeidh 100% de phríomhsheirbhísí poiblí digitithe, agus go mbeidh teacht ag 90% orthu ar líne. Tá sé i gceist ag an rialtas na seirbhísí seo a eagrú timpeall ar “eachtraí saoil” amhail breith, oideachas, nó scor, seachas struchtúir thraidisiúnta roinne.
Chun saineolas a neartú laistigh den státseirbhís, bunófar Aonad Comhairleach IS agus clár Comhaltachta Náisiúnta IS, agus gheobhaidh státseirbhísigh oiliúint in IS mar chaighdeán. Tá an uaillmhian eacnamaíoch chomh láidir céanna, agus iarracht á déanamh glacadh le IS a luathú i measc fiontair bheaga agus mheánmhéide trí straitéis earnála nua atá geallta do 2026 agus trí leathnú a dhéanamh ar CeADAR, an t-ionad náisiúnta um intleacht shaorga fheidhmeach.
Mar sin féin, spreagann uaillmhian chomh leathan sin grinnscrúdú suntasach. Tá lochtanna áirithe curtha in iúl ag léirmheastóirí, go háirithe an spleáchas atá ag an straitéis ar chreataí Eorpacha atá ann cheana, amhail an tAcht um IS agus an tAcht um Sheirbhísí Digiteacha. Ní mholtar mórathraithe struchtúracha ar chumas rialála na hÉireann féin.
Cé go n-athdhearbhaíonn an cháipéis ról na hÉireann mar mhol forfheidhmithe an AE, tá cáineadh fada á dhéanamh ar rialtóirí maidir le luas agus comhsheasmhacht forfheidhmiú an RGCS. Ina theannta sin, tá costas comhshaoil ina údar mór imní. Itheann ionaid sonraí sciar suntasach de leictreachas na hÉireann anois, ach is beag atá sa straitéis maidir le conas a thiocfaidh an fás seo le gealltanais náisiúnta inbhuanaitheachta agus ghlasa.
An Ghaeilge in easnamh
Tá bearna scanrúil sa straitéis a sheasann amach. Níl aon chlár neamhspleách ann d’uirlisí IS Gaeilge.
In ainneoin polasaithe ar leith a bhfuil sé mar aidhm acu an Ghaeilge a neartú i dtimpeallachtaí digiteacha, níl clár láidir neamhspleách don Ghaeilge i dtaobh uirlisí IS, aithint cainte, nó córais aistriúcháin sa straitéis náisiúnta nua seo.
Tá cáineadh géar déanta ag lucht na teanga sa bhaile ar an easnamh seo, agus curtha síos air mar “mór an náire”. Maíonn léirmheastóirí go bhfuil an stát i mbaol an teanga a chur i riocht an dara grád sa tsochaí nua atá á tiomáint ag an IS, agus í fágtha ar gcúl sa rás do chomhionannas teicneolaíochta.
Níl fiú leagan Gaeilge den straitéis ar fáil go fóill. Tá leathanach gréasáin “Gaeilge” go hiomlán as Béarla.
Idirnáisiúnta
Go hidirnáisiúnta, tá an freagra tomhaiste ach dearfach go ginearálta ó phobal an ghnó. Tá fáilte curtha ag comhlachtaí teicneolaíochta domhanda, a bhfuil a gceanncheathrúna Eorpacha in Éirinn ag go leor acu, roimh an tsoiléireacht a thugann an treoirphlean. I gcomhthéacs an AE, feictear céim na hÉireann mar rud atá comhsheasmhach le hiarrachtaí níos leithne chun cumas digiteach iomaíoch a thógáil agus ag an am céanna ailtireacht chasta rialála an bhloic a chur i bhfeidhm.
Mar sin féin, tá ceist an “fhlaithis dhigitigh” go fóill íogair; cé go ndéanann an straitéis tagairt do neamhspleáchas na hEorpa trí infheistíocht i nascacht faoi uisce agus sa sár-ríomhaire CASPIr, leanann Éire uirthi ag siúl línte tanaí idir a bheith ina tír óstach na bhfathach teicneolaíochta agus a ról mar phríomhrialtóir.
Sa bhaile, tá amhras caite ag an bhfreasúra ar an gceist an dtéann na gealltanais fada go leor maidir le forfheidhmiú, cosaint saothair, agus cuntasacht chomhshaoil. Leanann grúpaí sochaí sibhialta orthu ag éileamh creat níos láidre bunaithe ar chearta, go háirithe maidir leis an “sparán digiteach” atá molta agus an tionchar a bheidh aige ar phríobháideachas agus anaithnideacht ar líne.