Le linn agallaimh leis an gCoimisinéir Gaeilge, Pól Deeds, ar an gclár BBC Newsline, agus é i láthair ag seoladh Sheachtain na Gaeilge in Stormont, thug sé le fios gurb é a ról mar choimisinéir ná “an Ghaeilge a chur chun cinn mar theanga mhionlaigh dhúchasach den Ríocht Aontaithe.”
Ní ráiteas neamhurchóideach é sin. Tá impleachtaí polaitiúla soiléire leis an gcur síos. Is í an Ghaeilge teanga dhúchais mhuintir na hÉireann agus tá sí á labhairt ar fud na tíre leis na mílte bliain. Trí í a chur i láthair mar theanga mhionlaigh den Ríocht Aontaithe, áfach, cuirtear an teanga i gcreat bunreachtúil na Ríochta Aontaithe seachas í a aithint mar theanga náisiúnta mhuintir na hÉireann ar fad.
Cruthaíodh oifig an Choimisinéara faoin Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022, reachtaíocht a ritheadh i bParlaimint na Ríochta Aontaithe. Bhunaigh an tAcht seo struchtúr nua don bheartas teanga sna sé chontae, le Coimisinéir Gaeilge ar thaobh amháin agus Coimisinéir do Chultúr agus don Traidisiún Albanach Ultach agus don Traidisiún Briotanach Ultach ar an taobh eile. Cé go gcuireann lucht tacaíochta an Achta i láthair é mar chéim chun cinn i dtreo aitheantas oifigiúil don Ghaeilge sa Tuaisceart, tá gné eile leis nach féidir a shéanadh; tá an teanga á tabhairt isteach anois go foirmiúil i gcóras rialachais na Breataine in Éirinn. Tá sé seo dearbhaithe ag Deeds é féin.
Is cuid lárnach den chóras sin é réimeas Stormont féin. Bunaíodh Parlaimint Thuaisceart Éireann in 1921, agus bhog sin go Stormont in 1932. Tá sé ag feidhmiú ó shin mar lárionad riaracháin don stáitín a chruthaigh rialtas na Breataine le críochdheighilt na tíre a dhaingniú. Tá sé ag feidhmiú mar ionad údaráis na Breataine in oirthuaisceart na hÉireann. Le hocht mbliana is fiche tá páirtithe náisiúnacha páirteach sa riarachán sin, ag comhriaradh an réigiúin faoi scáth Westminster.
Is ionann an rannpháirtíocht sin agus glacadh le dlisteanacht riail Shasana in Éirinn. Sa chomhthéacs sin, is féidir briathra Deeds a léamh mar léiriú ar an bpróiseas níos leithne ina bhfuil críochdheighilt na tíre á normalú de réir a chéile sa dioscúrsa poiblí.
Tá siombalachas láidir ag baint leis an bhfíric gur as Béal Feirste Thiar é Deeds. Bhí an ceantar sin ar cheann de na ceantair ba mhó ina raibh athbheochan na Gaeilge sa tuaisceart sna blianta deireanacha den fhichiú haois. Is ann a bunaíodh Gaelscoileanna, eagraíochtaí cultúrtha agus tionscnaimh phobail a chuir borradh úr faoin teanga. Tháinig na hiarrachtaí sin ón bpobal féin agus bhí siad ceangailte go dlúth le féiniúlacht náisiúnta na hÉireann.
Bhí láithreacht Chonradh na Gaeilge ag an ócáid i Stormont suntasach freisin. Bunaíodh an eagraíocht sin in 1893 chun athbheochan na Gaeilge a chur chun cinn ar fud na tíre. Go stairiúil chuir siad an teanga chun cinn mar chroílár cultúrtha agus fhéiniúlacht náisiúnta na hÉireann. Léiríonn a rannpháirtíocht in imeacht oifigiúil in Stormont an chaoi ina bhfuil institiúidí riail na Breataine ag glacadh le gnéithe de shaol cultúrtha na hÉireann agus á gcur isteach ina struchtúir féin.
Teanga a bhí tráth ina siombail d’athbheochan náisiúnta agus de chur in aghaidh cultúrtha, tá sí á cur i láthair anois mar theanga mhionlaigh atá le riar agus le bainistiú laistigh de struchtúir stáit na Ríochta Aontaithe.