Má bhí 2025 ina bliain athcheangail do na healaíona in Éirinn, is féidir 2026 a shamhlú mar bhliain ina bhfuil ceisteanna níos doimhne á gcur: ní hamháin cad atá á chruthú againn, ach conas agus cén costas a bhaineann leis sin? Tá pictiúr measctha le feiceáil: dul chun cinn suntasach ar thaobh amháin, agus leochaileacht struchtúrtha fós le sonrú ar an taobh eile.
Ioncam bunúsach agus muinín úr
Is cinnte go bhfuil athrú suntasach tagtha ar chúrsaí maoinithe le blianta beaga anuas. Tá an Scéim Ioncaim Bhunúsaigh d’Ealaíontóirí, atá anois mar chuid bhuan de thírdhreach cultúrtha na tíre, tar éis cobhsaíocht áirithe a thabhairt do líon mór cleachtóirí. Den chéad uair le fada tá ealaíontóirí in ann pleanáil mheántéarmach a dhéanamh gan brath go hiomlán ar thionscadail ghearrthéarmacha ná ar obair sheachtrach.
Mar sin féin, is léir nach réiteach iomlán í an scéim. Cé go dtugann sí faoiseamh, ní chlúdaíonn sí na costais mhéadaithe a bhaineann le spás stiúideo, lóistín ná táirgeadh. Tá bearna fós idir an fhís pholaitiúil agus an réaltacht laethúil ar an talamh.
Ardán idirnáisiúnta
Ar an stáitse idirnáisiúnta leanann ealaíontóirí Éireannacha orthu ag déanamh a riain. Léiríonn ionadaíocht na hÉireann ag imeachtaí móra ealaíne san Eoraip agus níos faide i gcéin go bhfuil meas leanúnach ar chleachtas amhairc na tíre. Ní hamháin gur onóir é seo do na healaíontóirí aonair, ach is comhartha í freisin go bhfuil scéal cultúrtha na hÉireann á léamh mar chuid de chomhrá domhanda.
Ag an am céanna, cuireann sé ceist áirithe: cé mhéad ealaíontóir atá in ann leas a bhaint as na hardáin sin, agus cé mhéad atá fágtha ar lár de bharr easpa acmhainní nó tacaíochta logánta?
Spásanna, cathracha agus brú leanúnach
In 2026 tá an fhadhb chéanna fós ag croílár go leor díospóireachtaí, is é sin spás. Leanann dúnadh nó athlonnú spásanna ealaíne neamhspleácha i gcathracha móra ar aghaidh, go háirithe i mBaile Átha Cliath. Tá an paradacsa soiléir; tá ealaín na hÉireann á ceiliúradh go hidirnáisiúnta, ach tá sí ag éirí níos deacra d’ealaíontóirí maireachtáil sna háiteanna ina gcruthaítear an obair sin.
Is í seo an cheist struchtúrtha nach féidir neamhaird a dhéanamh di, mura bhfuil spás fisiciúil ann don chruthaitheacht, ní mhairfidh an rath cultúrtha.
An pobal agus an Ghaeilge
Leanann an Ghaeilge uirthi ag feidhmiú mar mheán ealaíne beo in 2026, ní mar shiombail amháin. I réimsí na drámaíochta, an cheoil agus na craoltóireachta (agus na hiriseoireachta ar ndóigh), feictear í mar theanga chomhaimseartha a labhraíonn le pobal níos leithne ná riamh. Tá ról tábhachtach ag meáin phoiblí agus ag ardáin dhigiteacha sa phróiseas seo, ag cothromú idir thraidisiún agus nuálaíocht.
Mar sin féin, tá gá le hinfheistíocht leanúnach sa bhonneagar cultúrtha Gaeilge. Ní leor an dea-thoil ná an tóir phobail amháin.
Ag pointe cinntithe
Is bliain chinniúnach í 2026 do na healaíona in Éirinn. Tá an tallann, an chruthaitheacht agus an meas idirnáisiúnta ann. Tá dul chun cinn déanta ar an maoiniú agus ar an aitheantas. Ach mura dtugtar aghaidh anois ar na ceisteanna bunúsacha, spás, inrochtaineacht agus cobhsaíocht fhadtéarmach, beidh an dul chun cinn sin leochaileach.
Ní tomhas ar shibhialtacht é líon na ndámhachtainí amháin, ach an chaoi a dtugtar tacaíocht dóibh siúd a chruthaíonn an obair ó lá go lá. Má éiríonn le hÉirinn an bhearna sin a líonadh, beidh bunús láidir curtha faoin ealaín don chéad ghlúin eile.