Léiríonn an líon beag focal seo ón dán mór le rá Cill Aodáin le Raiftearaí an file dóchas agus athnuachan agus teacht an earraigh ag déanamh go tréan orainn. Leis na cianta, shílfeá, bíonn daoine ag tagairt cheana féin don fhad breá atá ag teacht ar an tráthnóna, agus muid ag druidim le tús an earraigh Ghaelaigh.
Deirim earrach Gaelach mar go dtosaíonn sé thart ar shé seachtaine roimh thús an earraigh mar a thuigtear go forleathan in iarthar na hEorpa é, earrach meitéareolaíochta. Tá cúis neamhchasta leis an difríocht sin sa mhéid is go dtosaíonn an t-earrach gréine ag tús mhí Feabhra, cé go dtógann sé sé seachtaine ar an aimsir breith suas leis (nó téamh suas). Má thugtar le fios go bhfuil moill sé seachtaine eile i dteocht na farraige, tosaíonn earrach na farraige áitiúil chomh déanach le mí na Bealtaine! Mar sin, ní earrach ‘Gaelach’ ann féin atá anseo ach earrach na gréine. Ach tá an t-earrach gréine fite fuaite sa Ghaeilge toisc go bhfuil na míonna agus na séasúir a bhaineann leo greanta sa teanga.
Mar sin, má tá tús an earraigh i mí Feabhra, is féidir linn lár an gheimhridh a rianú go grianstad (stad na gréine). Tharla an grianstad is déanaí os cionn chúige ársa na Mí ar an 21 Nollaig 2025 ag 8.52 am ag suíomh Bhrú na Bóinne.
Má bhíonn an lá cóiriúl, lonraíonn saghad sholas na gréine díreach isteach trí phasáiste i ndumhach Bhrú na Bóinne, rud a lasann an seomra istigh go geal ag an bpointe a dtarlaíonn grianstad. Siombail ar an saolú, an saol agus an t-iarshaol agus tús nua breacadh le fad an lae. Tugann sé léargas iontach ar shofaisticiúlacht mhatamaiticiúil agus réalteolaíochta na sochaí in Éirinn os cionn 5,000 bliain ó shin.
Déantán infheicthe eile a thugann lionsa do lárnacht na gréine is ea an taobh amuigh de dhumha Bhrú na Bóinne atá clúdaithe le grianchloch, ar a dtugtar Cloch na Gréine, fiú i nGaeilge an lae inniu.
Mar sin, an chéad uair eile a iarrfar ort earrach na hÉireann nó an t-earrach Gaelach a mhíniú, níl le déanamh agat ach an tuiscint níos ársa agus níos uilíche ar na séasúir a chur in iúl, an domhan ag rothlú timpeall sholas an lae seachas an t-atmaisféar (meitéareolaíocht). Go deimhin, le haimsir atá in ann a bheith fireann agus baineann ar an lá céanna anseo, meas tú an gcuireann na séasúir meitéareolaíocha amú muid scaití?
Ach is suntasaí i bhfad gur nasc díreach é idir ár sinsir 5,000 bliain ó shin agus ár nua-Ghaeilge atá le feiceáil ar thuiscint chultúrtha nua-aimseartha na hÉireann, domhan a bhaineann le solas na gréine, dearcadh atá roinnte ar fud an domhain ársa agus comhaimseartha.
Marcus Ó Conaire, Oifigeach Gaeilge, Comhairle Cathrach na Gaillimhe